Odpowiadamy na pytania: skąd wzięły się dzisiejsze typy wózków inwalidzkich i dlaczego tak bardzo różnią się od siebie ceną, wagą i przeznaczeniem. Historia wózka to w gruncie rzeczy historia trzech pomysłów: żeby użytkownik mógł jechać sam, żeby wózek dało się złożyć i wziąć do samochodu, i żeby był lekki i dopasowany jak sprzęt sportowy. Każdy z nich odpowiada dziś innej grupie wózków w sklepie.
Trzy rzeczy do zapamiętania • Przez większość historii wózek był meblem do wożenia chorego; napęd własny użytkownika pojawił się dopiero pod koniec XVIII wieku. • Składana rama ze stalowych rurek z lat 30. XX wieku jest do dziś podstawą wózków podstawowych; zmieniły się materiały i detale. • Wózek aktywny wyrósł ze sportu i z frustracji użytkowników; napęd elektryczny upowszechnił się razem z lekkimi akumulatorami i joystickiem. • Współczesna oferta to nie „lepsze i gorsze wózki”, tylko trzy linie rozwoju dla trzech różnych użytkowników.
Krzesła na kołach: użytkownik jest wożony
Najstarsze wzmianki o krzesłach na kołach dla osób, które nie mogły chodzić, pochodzą ze starożytnych Chin i Grecji. W Europie fotele z kołami, regulowanym oparciem i podnóżkiem pojawiają się w źródłach z XVI i XVII wieku; korzystali z nich m.in. król Hiszpanii Filip II, a według zachowanego projektu Giovanniego Battisty Gisleniego także król Polski Władysław IV. Wspólna cecha tych konstrukcji: użytkownik był wożony przez służbę. Wózek był meblem i oznaką statusu, dostępną dla zamożnych; reszta była noszona na noszach lub zostawała w domu.
Napęd własny: pierwszy przełom
Za pierwszy wózek napędzany przez samego użytkownika uchodzi konstrukcja Johna Dawsona z Bath z końca XVIII wieku: dwa duże koła i jedno małe do sterowania, napędzany korbami lub dźwigniami. W XIX wieku dodano obręcze napędowe na tylnych kołach, czyli rozwiązanie, które przetrwało do dziś, a pod koniec stulecia w Stanach Zjednoczonych opatentowano wózek o drewnianej ramie, wiklinowym siedzisku i regulowanym podnóżku. Wózki tego okresu były ciężkie, sztywne i nieskładane; użytkownik mógł nimi jeździć po domu, ale wyjście na miasto nadal wymagało pomocnika i powozu.
Składana rama: wózek jedzie samochodem
Drugi przełom przyszedł razem z samochodem. W latach 30. XX wieku inżynier Harry Jennings zbudował dla swojego przyjaciela Herberta Everesta, który po wypadku poruszał się na wózku, pierwszy składany wózek ze stalowych rurek, mieszczący się w bagażniku. Firma Everest & Jennings przez dziesięciolecia wyznaczała standard: składany krzyżak pod siedziskiem, duże tylne koła z obręczami, małe skrętne koła z przodu, zdejmowane podnóżki, hamulce postojowe.
Ten schemat jest do dziś podstawą wózków podstawowych. Zmieniły się materiały (aluminium zamiast stali), pojawiły się szybkozłącza kół, regulacja głębokości siedziska, pełne bezobsługowe opony i hamulce bębnowe dla opiekuna, ale użytkownik Everesta rozpoznałby w dzisiejszym aluminiowym Line (ok. 13,3 kg, składany krzyżakowo, koła na szybkozłączach) swój własny wózek. Współczesne modele tej klasy: wózki podstawowe.
Wózek aktywny: trzeci przełom przyszedł ze sportu
Po II wojnie światowej rehabilitacja weteranów przyniosła sport na wózkach: koszykówkę, lekkoatletykę, później maratony. Ciężkie wózki E&J nie nadawały się do tego, więc użytkownicy zaczęli je przerabiać: ścinali oparcia, zmieniali ustawienie kół, odchudzali ramy. Około 1980 roku konstruktorzy związani z lotnictwem sportowym zbudowali wózek o sztywnej ramie, niskim oparciu i masie kilkunastu kilogramów, z którego powstała marka Quickie, a za nią cała klasa wózków aktywnych.
Od tej pory wózek aktywny jest konfigurowany na wymiar: szerokość i głębokość siedziska, wysokość oparcia, położenie tylnych kół względem środka ciężkości (im bardziej z przodu, tym wózek zwrotniejszy, ale łatwiej wywrotny), kąt kółek przednich. Zmieniła się też filozofia: wózek nie ma być uniwersalny, ma być dopasowany do jednej osoby jak buty. W ofercie Mobilex tę linię reprezentuje m.in. Offcarr Vega: aluminiowa składana rama z podwójnym tytanowym krzyżakiem, 12,7 kg, wiele pozycji ustawienia tylnych kół i przednie widelce z regulacją nachylenia. Więcej modeli: wózki aktywne.
Napęd elektryczny: od ciężarówki do joysticka
Wózki z napędem elektrycznym istniały już w pierwszej połowie XX wieku, ale były ciężkie, miały ołowiowe akumulatory i sterowanie dźwigniami, więc pozostały niszą. Upowszechniły się dopiero z trzema zmianami: mniejszymi i bezobsługowymi akumulatorami żelowymi i AGM, elektronicznym sterownikiem z joystickiem, który pozwala sterować jednym palcem, oraz modułową budową, w której napęd, siedzisko i elektronika są dobierane osobno.
Dziś linia elektryczna dzieli się na dwie gałęzie. Pierwsza to wózki składane do transportu, jak KOMPAS czy AURA EL, które przejęły od wózków ręcznych krzyżak i szybkozłącza. Druga to wózki z napędem na tylne koła, amortyzacją i dużym zasięgiem, jak seria AVIVA RX, przewidziane do wielogodzinnego użytkowania bez składania. Osobną odnogą są napędy dokładane do wózków ręcznych: moduł V-max i przystawka TRAIN-OX zamieniają klasyczny wózek w elektryczny bez wymiany całej konstrukcji, co dla wielu użytkowników jest pośrednim etapem. Modele: wózki z napędem elektrycznym, napędy dokładane: akcesoria do wózków inwalidzkich.
Czwarta linia: wózek dla osób, które nie siedzą
Historia zwykle pomija czwartą grupę, która rozwinęła się najpóźniej: wózki multipozycyjne i stabilizujące dla osób, które nie utrzymują samodzielnie pozycji siedzącej. Ich przodkiem jest raczej łóżko szpitalne i fotel geriatryczny niż wózek Everesta. Pochylane siedzisko (tilt), niezależnie odchylane oparcie, zagłówek, podpory boczne i siłowniki gazowe, jak w Juditcie (siedzisko 10–35°, oparcie 10–38°), rozwiązują inny problem niż mobilność: pozwalają opiekunowi zmieniać pozycję użytkownika w ciągu dnia bez przesadzania go.
Zestawienie: przełom i jego dzisiejsi spadkobiercy
| Przełom | Kiedy | Co wniósł | Dziś |
|---|---|---|---|
| napęd własny | koniec XVIII w. | obręcze, duże tylne koła | każdy wózek ręczny |
| składana rama | lata 30. XX w. | krzyżak, transport w aucie | wózki podstawowe |
| wózek aktywny | ok. 1980 | lekkość, konfiguracja na wymiar | wózki aktywne |
| napęd elektryczny | 2. poł. XX w. | joystick, akumulatory bezobsługowe | wózki elektryczne, napędy dokładane |
| pozycjonowanie | koniec XX w. | tilt, recline, stabilizacja | wózki multipozycyjne |
Najczęstsze pytania
Kto wynalazł wózek inwalidzki?
Nie ma jednego wynalazcy. Krzesła na kołach znano w starożytności, pierwszy wózek napędzany przez użytkownika przypisuje się Johnowi Dawsonowi z końca XVIII wieku, a składany wózek, od którego zaczyna się współczesna historia, zbudowali Harry Jennings i Herbert Everest w latach 30. XX wieku.
Czym różni się dzisiejszy wózek podstawowy od tego z lat 30.?
Schematem prawie niczym: krzyżak, duże tylne koła z obręczami, małe koła skrętne. Różni się materiałem (aluminium zamiast stali, mniejsza waga), szybkozłączami kół, pełnymi bezobsługowymi oponami, regulacją siedziska i podnóżków oraz hamulcami dla opiekuna.
Dlaczego wózek aktywny jest droższy od podstawowego, skoro ma mniej części?
Bo jest wykonywany na wymiar z lżejszych materiałów (aluminium, tytan, włókno węglowe) i ma regulowaną geometrię, której wózek podstawowy nie ma. Płaci się za dopasowanie i wagę, nie za liczbę elementów.
Czy wózek ręczny można później „zelektryfikować”?
Tak, napędy dokładane (moduł V-max, przystawka TRAIN-OX) montuje się do wielu wózków ręcznych. To rozwiązanie pośrednie dla osób, które napędzają wózek same, ale potrzebują wsparcia na dłuższych trasach lub podjazdach; czy dany wózek jest kompatybilny, sprawdza serwis.
Który typ wózka jest „najlepszy”?
Żaden. Każda linia rozwoju odpowiada innemu użytkownikowi: podstawowy dla osób prowadzonych przez opiekuna lub jeżdżących krótko, aktywny dla napędzających wózek cały dzień, elektryczny dla tych, którzy nie mogą napędzać ręcznie, multipozycyjny dla tych, którzy nie utrzymują pozycji siedzącej.
Jeśli po tej lekturze wiesz już, do której linii należy Twój przypadek, następnym krokiem jest dobór konkretnego modelu; jak to zrobić krok po kroku, opisuje wpis Jak dobrać wózek inwalidzki, a pełną ofertę zbiera kategoria wózki inwalidzkie.