Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej obowiązuje od 1 stycznia 2025 r., a rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie ewakuacji ludności od czerwca 2025 r. Oba akty opisują, jak państwo i samorząd planują wyprowadzenie ludzi z zagrożonego obszaru. Dla domu pomocy społecznej (DPS), zakładu opiekuńczo-leczniczego (ZOL) czy szpitala pytanie praktyczne brzmi jednak inaczej: czy z tego konkretnego budynku da się wyprowadzić wszystkich mieszkańców, także tych, którzy nie zejdą po schodach o własnych siłach.
Skala wyzwania jest duża. Według GUS na koniec 2025 r. w Polsce działało 2 325 zakładów stacjonarnych pomocy społecznej, w których przebywało 128,2 tys. mieszkańców, a znaczna część z nich to osoby o ograniczonej mobilności.
Ten artykuł porządkuje trzy rzeczy: co wprowadziły nowe przepisy, gdzie w tym systemie znajduje się placówka i od czego zacząć przygotowanie ewakuacji, która ma szansę się udać.
| Najważniejsze w 30 sekund • Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej obowiązuje od 1 stycznia 2025 r., rozporządzenie o ewakuacji ludności od czerwca 2025 r. • Plany ewakuacji ludności sporządza gmina, powiat i województwo, a nie placówka. Za wyprowadzenie mieszkańców z budynku odpowiada kierownictwo placówki. • Obowiązek zapewnienia możliwości ewakuacji wynika z przepisów przeciwpożarowych i istniał wcześniej. Nowa ustawa go nie tworzy, tylko osadza w systemie kryzysowym. • Przygotowanie zaczyna się od diagnozy (mieszkańcy, budynek, obsada), nie od zakupu sprzętu. |
Co wprowadziła ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej
Ustawa z 5 grudnia 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 1907) zastąpiła rozproszone przepisy o obronie cywilnej i zbudowała jeden system ochrony ludności obejmujący czas pokoju, kryzysu i wojny. Dla tematu ewakuacji istotne jest jedno założenie: ewakuacja ma być zaplanowana z wyprzedzeniem, a plany gotowe do uruchomienia.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 maja 2025 r. w sprawie ewakuacji ludności oraz zabezpieczenia mienia (Dz.U. 2025 poz. 765) określa, jak te plany mają wyglądać i kto je sporządza.
Rozporządzenie wskazuje też, kogo służby ewakuują w pierwszej kolejności: dzieci, kobiety w ciąży oraz osoby przebywające w jednostkach całodobowej opieki, szpitalach i innych placówkach dla osób niemogących poruszać się samodzielnie. Twoi mieszkańcy są w tej grupie z mocy przepisu.
Kto planuje ewakuację ludności
Obowiązek planowania rozporządzenie adresuje do organów samorządu terytorialnego:
- wójt, burmistrz, prezydent miasta: wskazuje obszary przewidziane do ewakuacji, ustala liczbę ewakuowanych, wyznacza szlaki komunikacyjne, środki transportu i miejsca przyjęcia, organizuje powiadamianie;
- starosta: koordynuje ewakuację na obszarze powiatu przez zespół do spraw koordynowania ewakuacji;
- wojewoda: koordynuje ewakuację na obszarze województwa i wyznacza kierunki ewakuacji.
Placówka opiekuńcza nie jest adresatem tych obowiązków. DPS nie sporządza gminnego planu ewakuacji ludności i nie znajdzie w ustawie o ochronie ludności nakazu zakupu konkretnego urządzenia. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo zmienia odpowiedź na pytanie „od czego zacząć”.
Gdzie kończy się plan gminy, a zaczyna praca personelu
| Poziom obszaru: organy samorządu | Poziom budynku: placówka |
| Wskazanie obszarów do ewakuacji i liczby ewakuowanych | Ustalenie, którzy mieszkańcy nie ewakuują się samodzielnie |
| Szlaki komunikacyjne i transport zbiorczy | Droga z pokoju do wyjścia z budynku, bez windy |
| Miejsca przyjęcia i tymczasowego schronienia | Sprzęt ewakuacyjny dopasowany do schodów, mieszkańców i obsady |
| Powiadamianie ludności | Przeszkolony personel, także na zmianie nocnej |
Plan gminny operuje na poziomie obszaru: trasy, transport zbiorczy, miejsca tymczasowego schronienia. Wszystkie te elementy dotyczą sytuacji, w której ewakuowani są już poza budynkiem.
Drogę z pokoju na drugim piętrze do wyjścia pokonuje personel placówki. Przy pożarze wykluczona jest winda, a w scenariuszu awarii zasilania winda nie działa. Wyniesienie mieszkańca leżącego, ważącego 120 kg albo niezdolnego do współpracy pozostaje zadaniem zespołu, który akurat jest na zmianie. Bez tego etapu plan zewnętrzny nie ma kogo przejąć.
Bezpieczna, prawidłowa i skuteczna: trzy warunki ewakuacji placówki
Przygotowanie placówki oceniamy według trzech kryteriów. Każde z nich odpowiada za inne ryzyko.
Bezpieczna, czyli dla mieszkańca i dla personelu. Ewakuacja prowadzona siłą rąk, z chwytem improwizowanym na klatce schodowej, kończy się urazami po obu stronach. Przeciążenia kręgosłupa opiekunów są jedną z częstszych przyczyn absencji w placówkach opiekuńczych, a w warunkach realnego zagrożenia obciążenie jest wielokrotnie większe niż przy codziennym transferze.
Prawidłowa, czyli dopasowana do stanu zdrowia. Osoby po urazie kręgosłupa nie wolno przetaczać, pacjenta z zaburzeniami oddychania nie transportuje się w pozycji, która ten oddech utrudnia, a sprzęt trzeba stosować zgodnie z instrukcją producenta. Krzesło przeznaczone do transportu po płaskim nie służy do zjazdu po schodach. Poszczególne scenariusze, od osoby chodzącej z asystą po pacjenta bariatrycznego, opisaliśmy w artykule „Ewakuacja osób niesamodzielnych: metody i dobór sprzętu”.
Skuteczna, czyli wykonalna w czasie, jakim dysponujesz, przy personelu, który faktycznie masz. Procedura zakładająca czterech ratowników przy dwóch opiekunkach na zmianie nocnej nie jest procedurą, tylko dokumentem.
Wszystkie trzy warunki muszą być spełnione naraz. Sprzęt bezpieczny, ale niedopasowany do stanu zdrowia, i procedura prawidłowa, ale niewykonalna przy nocnej obsadzie, dają ten sam efekt co brak przygotowania.
Skąd wynika obowiązek zapewnienia możliwości ewakuacji
Podstawą, którą kontroluje Państwowa Straż Pożarna (PSP), są przepisy przeciwpożarowe. Art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej nakłada na właściciela, zarządcę lub użytkownika obiektu obowiązek zapewnienia osobom w nim przebywającym bezpieczeństwa i możliwości ewakuacji. Przepisy wykonawcze wymagają między innymi praktycznego sprawdzenia organizacji i warunków ewakuacji oraz utrzymania dróg ewakuacyjnych.
Ustawa o ochronie ludności osadza ten obowiązek w szerszym systemie i dokłada scenariusze kryzysowe. Nie tworzy go od zera. Wynikają z tego dwa wnioski. Twierdzenie „ustawa o ochronie ludności każe mi kupić krzesła ewakuacyjne” jest nieprecyzyjne. Twierdzenie „skoro ustawa mnie wprost nie zmusza, to temat mnie nie dotyczy” jest błędne, ponieważ odpowiedzialność za możliwość ewakuacji istniała wcześniej i obowiązuje nadal.
Placówki publiczne mają jeszcze jedną podstawę. Art. 6 ustawy z 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami wymaga zapewnienia takim osobom możliwości ewakuacji lub uratowania w inny sposób. Stan realizacji tego wymogu podmiot publiczny opisuje w raporcie o stanie dostępności.
Od czego zacząć: pięć kroków
Przygotowanie zaczyna się od diagnozy, nie od zakupu.
- Ustal, kto z mieszkańców nie ewakuuje się samodzielnie: osoby leżące, poruszające się na wózku, o dużej masie ciała, z zaburzeniami orientacji. To określa skalę zadania.
- Zestaw to z budynkiem: liczba kondygnacji, obecność i dostępność windy, szerokość oraz kąt biegu klatek schodowych, spoczniki, drogi ewakuacyjne.
- Zestaw to z obsadą: ile osób pracuje na każdej zmianie, ze szczególnym uwzględnieniem nocy i weekendów.
- Sprawdź, czym dysponujesz: czy sprzęt pasuje do Twoich schodów i do masy ciała mieszkańców. Krzesło jadące wyłącznie w dół nie rozwiąże ewakuacji do strefy bezpiecznej położonej wyżej, a urządzenie o udźwigu 120 kg nie zniesie mieszkańca ważącego 160 kg.
- Udokumentuj: plan, przypisanie sprzętu do kondygnacji i pomieszczeń, przeszkolenie personelu, terminy przeglądów.
Kroki 1 do 3 to diagnoza. Krok 4 jest tym miejscem, w którym najczęściej okazuje się, że jedno krzesło przy portierni nie odpowiada strukturze mieszkańców. Metodę liczenia sztuk opisaliśmy w przewodniku „Ile sprzętu potrzebuje budynek”.
| Dla specjalisty BHP i ppoż.: decydujące są wykonalność ewakuacji przy realnej obsadzie oraz dopasowanie sprzętu do biomechaniki transferu i geometrii dróg ewakuacyjnych (kąt i szerokość biegu schodów, spoczniki, promień skrętu). Status wyrobu medycznego klasy I (MDR 2017/745) daje audytowalną ścieżkę dokumentacji, której sprzęt bez tej kwalifikacji nie zapewnia. |
Dobór sprzętu do budynku, mieszkańców i obsady
Sprzęt jest narzędziem, które ma umożliwić mieszkańcom i personelowi opuszczenie zagrożonego terenu. Dobiera się go do trzech zmiennych ustalonych w diagnozie: stanu osób, geometrii budynku i liczebności zespołu. W praktyce oznacza to dobór spośród różnych kategorii: krzesła ewakuacyjne do transportu po schodach, maty i płachty do osób leżących, urządzenia z napędem do dużej masy ciała i wielu kondygnacji. Każde rozwiązuje inny scenariusz i żadne nie zastępuje pozostałych.
| Dobór sprzętu na podstawie danych z placówki • Ustalamy skład mieszkańców, geometrię budynku i obsadę, mapujemy je na scenariusze (pożar, brak zasilania, transport osoby leżącej) i wskazujemy, jaki sprzęt, w jakiej liczbie i gdzie rozmieścić. • Rekomendujemy wyroby medyczne z oznakowaniem CE, dobierane z szerokiego portfolio, a nie jeden model. • Jak to działa: audyt prowadzimy telefonicznie. Wysyłamy arkusz, personel wykonuje kilkanaście pomiarów i kilka zdjęć telefonem, a my omawiamy je w rozmowie i rekomendujemy rozwiązanie. Nie czekasz na wolny termin wizyty. Przy dużych obiektach lub gdy w regionie pracuje nasz przedstawiciel, umawiamy spotkanie na miejscu. • Po dostawie szkolimy personel z obsługi sprzętu, na urządzeniach, które faktycznie stoją w Twoim budynku, i zostawiamy instrukcję używania po polsku. • → Zamów bezpłatny audyt ewakuacyjny na mobilex.pl/ewakuacja lub tel. 501 443 880. Audyt nie zobowiązuje do zakupu. |
Najczęstsze pytania
Czy DPS ma obowiązek przygotowania do ewakuacji? Tak. Obowiązek zapewnienia osobom przebywającym w obiekcie bezpieczeństwa i możliwości ewakuacji wynika przede wszystkim z przepisów przeciwpożarowych i odpowiedzialności podmiotu zarządzającego budynkiem. Ustawa o ochronie ludności umieszcza go dodatkowo w kontekście planowania kryzysowego.
Od kiedy obowiązują nowe przepisy? Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej obowiązuje od 1 stycznia 2025 r. Rozporządzenie w sprawie ewakuacji ludności weszło w życie w czerwcu 2025 r. Kolejne przepisy ustawy wchodzą etapami w 2026 i 2027 r.
Czy ustawa nakazuje kupić krzesła ewakuacyjne? Nie. Przepisy nie wymieniają konkretnych produktów. Wskazują natomiast, że ewakuacja osób przebywających w obiekcie ma być możliwa, a w budynku wielokondygnacyjnym bez odpowiedniego sprzętu wyniesienie osoby leżącej lub poruszającej się na wózku zwykle nie jest wykonalne.
Kto odpowiada za ewakuację mieszkańców DPS? Za gotowość placówki i za wyprowadzenie mieszkańców z budynku odpowiada jej kierownictwo. Za plan ewakuacji ludności z obszaru odpowiadają organy gminy, powiatu i województwa. W praktyce te dwa poziomy muszą się spotkać na progu budynku.
Czym różni się sprzęt ewakuacyjny będący wyrobem medycznym? Wyrób medyczny klasy I (MDR 2017/745, oznakowanie CE, system jakości wg ISO 13485) podlega reżimowi dokumentacji i nadzoru rynkowego. Dla placówki oznacza to trzy praktyczne różnice: producent odpowiada za deklarowane parametry, sprzęt ma udokumentowaną ocenę zgodności, a podczas kontroli PSP lub audytu BHP placówka dysponuje kompletną dokumentacją.
Ustawa o ochronie ludności zmienia kontekst, ale nie zastępuje obowiązku z przepisów przeciwpożarowych. Przygotowaliśmy przydatne narzędzie w formie e-booka: bezpłatne kompendium „Ewakuacja w obiekcie” układa to na osi czasu 2022–2027 i wyjaśnia, gdzie kończą się zadania samorządu, a zaczyna odpowiedzialność placówki za wyprowadzenie mieszkańców. Zobacz, jak wygląda kalendarz zmian 2022-2027 w e-booku Mobilex.
Podstawa prawna i źródła
• Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (Dz.U. 2024 poz. 1907)
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 2025 r. w sprawie ewakuacji ludności oraz zabezpieczenia mienia (Dz.U. 2025 poz. 765)
• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. 1991 nr 81 poz. 351, z późn. zm.)
• Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (t.j. Dz.U. 2024 poz. 1411)
• Rozporządzenie (UE) 2017/745 w sprawie wyrobów medycznych (MDR)
• GUS, Zakłady stacjonarne pomocy społecznej (najnowsze wydanie)