Przygotowaliśmy zestawienie informacji dla opiekuna osoby, która nie zmienia samodzielnie pozycji i spędza na wózku wiele godzin dziennie, oraz dla kierownika placówki, który wybiera wózki dla mieszkańców leżących i półleżących. Wyjaśniamy, dlaczego zwykły wózek jest w takiej sytuacji ryzykiem, co można zrobić bez zmiany sprzętu, czym jest wózek multipozycyjny i co według karty i instrukcji producenta potrafi Ormesa Juditta, a czego nie potrafi.
Zanim przeczytasz dalej • Odleżyny powstają tam, gdzie nacisk jest długotrwały i punktowy, a skóra wilgotna; na wózku dotyczy to kości ogonowej, guzów kulszowych i łopatek. • Wózek multipozycyjny nie leczy odleżyn. Wspiera profilaktykę, bo pozwala opiekunowi zmieniać rozkład nacisku bez przesadzania użytkownika. • Juditta ma pochylane siedzisko, odchylane oparcie i przewiewne siedzisko VISCO-ELASTIC; producent określa ją jako sprzęt dla osób o wzroście 140–190 cm, które nie utrzymują samodzielnie pozycji siedzącej. • Przy istniejących odleżynach producent zaleca osobne urządzenie przeciwodleżynowe; dobór wózka i ocena skóry należą do pielęgniarki, lekarza i fizjoterapeuty.
Problem: wiele godzin w jednej pozycji
Osoba, która nie zmienia samodzielnie pozycji ciała, spędza na wózku często tyle samo czasu co w łóżku: posiłki, telewizja, wizyty, spacer, pobyt w świetlicy. Ryzyko odleżyn rośnie tam, gdzie nacisk jest długotrwały i punktowy, a skóra jest wilgotna i ciepła. W pozycji siedzącej najbardziej obciążone są guzy kulszowe, kość ogonowa i okolica krzyżowa; przy zsuwaniu się z siedziska dochodzi tarcie. Profilaktyka w łóżku jest dziś standardem: materac przeciwodleżynowy, zmiana pozycji według harmonogramu, sprzęt do transferu. Na wózku te same zasady są trudniejsze do wykonania, bo zwykły wózek ma jedną pozycję siedzącą, a jego tapicerka zatrzymuje ciepło i wilgoć.
Co można zrobić bez zmiany wózka
Zanim rozważa się wózek specjalny, sprawdza się trzy rzeczy. Po pierwsze, czy opiekun ma realną możliwość odciążania użytkownika co jakiś czas: pochylenie, przesadzenie na fotel, przerwa w łóżku. Po drugie, czy siedzisko ma poduszkę przeciwodleżynową dobraną do masy ciała i sposobu siedzenia; poduszka pod kość ogonową to nie to samo co poduszka pełnowymiarowa. Po trzecie, czy skóra jest sucha, czysta i regularnie oglądana. Poduszki i ochraniacze są w kategorii profilaktyka przeciwodleżynowa, a o materacach do łóżka mówi wpis Jak działa materac przeciwodleżynowy. Ocenę ryzyka (np. w skali Norton lub Braden) i harmonogram zmiany pozycji ustala pielęgniarka lub lekarz. Te trzy kroki są tańsze niż wymiana wózka i przy krótszym czasie siedzenia często wystarczają.
Kiedy potrzebny jest wózek multipozycyjny
Wózek multipozycyjny (w wykazie NFZ: „spacerowy bierny dla dorosłych”, S.18.01) jest przeznaczony dla osób, które nie utrzymują samodzielnie pozycji siedzącej i wymagają stabilizacji co najmniej w pozycji siedzącej i półleżącej. Od wózka standardowego różni się dwiema funkcjami. Pochylenie całego siedziska (tilt) przenosi część nacisku z pośladków na plecy bez zmiany kąta w biodrach, więc użytkownik nie zsuwa się i nie traci ustawienia miednicy. Niezależne odchylenie oparcia (recline) daje pozycję półleżącą do odpoczynku. Dzięki temu opiekun zmienia rozkład nacisku kilka razy w ciągu dnia bez przesadzania, co w praktyce oznacza, że osoba może zostać na wózku dłużej, zamiast wracać do łóżka.
Sygnały, że zwykły wózek już nie wystarcza: użytkownik zsuwa się i wymaga podciągania co kilkanaście minut, pochyla się na bok lub do przodu, po godzinie siedzenia skóra na pośladkach jest zaczerwieniona, opiekun rezygnuje z wyjść, bo „na wózku nie da się wytrzymać”. Między wózkiem standardowym a multipozycyjnym jest jeszcze klasa wózków stabilizujących (S.17.01), jak Ormesa Trolli, które dają podparcie boczne i lekko pochylone siedzisko, ale bez pełnego tiltu; który stopień jest właściwy, ocenia fizjoterapeuta.
Co potrafi Juditta według karty i instrukcji
Ormesa Juditta to wózek multipozycyjny dla dorosłych i osób starszych. Według karty i instrukcji producenta:
- siedzisko pochyla się w zakresie 10–35°, a oparcie 10–38°; oba ruchy są niezależne i wspomagane siłownikami gazowymi, więc opiekun zmienia pozycję płynnie, bez szarpnięć i bez wysiłku;
- siedzisko i oparcie są wykonane z materiału VISCO-ELASTIC, który według karty rozkłada nacisk na większą powierzchnię, jest przewiewny i ogranicza gromadzenie wilgoci przy skórze; tapicerkę zdejmuje się do prania w 40 °C;
- profil oparcia ogranicza punktowy ucisk wzdłuż kręgosłupa i w okolicy krzyżowej, a boczne osłony i kształt siedziska ograniczają zsuwanie się bez dodatkowych pasów;
- zagłówek, podłokietniki, podnóżki i podpory łydek są regulowane; podłokietniki odchylają się do transferu, rączka do prowadzenia jest regulowana na wysokość;
- wózek jest przewidziany dla użytkowników o wzroście 140–190 cm i masie do 120–140 kg zależnie od rozmiaru (szerokość siedziska 36–50 cm, głębokość 40–49 cm); waży 37–42 kg;
- są trzy wersje jezdne: B12 tylko do wnętrz, B30 do wnętrz i na zewnątrz, B60 z większymi tylnymi kołami, umożliwiającymi minimalne samodzielne ruchy użytkownika; wersje B30 i B60 mają mocowania do transportu w pojeździe (ISO 7176-19, użytkownik do 136 kg);
- akcesoria: stolik z blokadą, pas biodrowy 45°, klin, stojak na kroplówkę, pokrowiec nieprzemakalny, hamulec ręczny z jedną dźwignią.
Instrukcja określa przeznaczenie tak: wózek pomaga zapobiegać tworzeniu się odleżyn, ułatwia przemieszczanie między łóżkiem a wózkiem i pozwala opiekunowi na częstą zmianę pozycji oraz rozłożenie ciężaru użytkownika. To wsparcie profilaktyki, nie leczenie.
Czego wózek nie zrobi: przeciwwskazania producenta
Instrukcja Ormesa podaje dwa ograniczenia. Po pierwsze, jeśli użytkownik ma zachowaną sprawność rąk i kontrolę tułowia, Juditta nie jest wskazana; właściwszy jest wózek lekki lub aktywny, bo wózek multipozycyjny odbiera samodzielność komuś, kto ją ma. Po drugie, jeśli odleżyny już występują (ocenione według skali Braden, Norton lub podobnej), producent zaleca zastosowanie odpowiedniego urządzenia przeciwodleżynowego, np. materaca. Wózek multipozycyjny nie leczy odleżyn i nie zastępuje leczenia zaleconego przez lekarza; jego rola kończy się na profilaktyce i pozycjonowaniu.
Dobór rozmiaru, ustawienie kątów i akcesoriów producent przypisuje personelowi medycznemu: fizjoterapeucie, terapeucie zajęciowemu lub technikowi ortopedzie. Po ustawieniu wózek może obsługiwać członek rodziny; instrukcja przewiduje comiesięczną konserwację przez opiekuna i przegląd profilaktyczny co dwa lata przez serwis. Jak wygląda ta konserwacja, opisuje wpis Jak dbać o wózek inwalidzki.
W domu i w placówce
W domu Juditta najczęściej zastępuje układ „rano do fotela, po południu do łóżka”: użytkownik zostaje na wózku na posiłki, wizytę i spacer, a opiekun zmienia mu pozycję siłownikami zamiast przesadzać. Wersja B12 wystarcza w mieszkaniu; B30 lub B60 wybiera się, gdy wózek wyjeżdża na zewnątrz. W placówce (DPS, ZOL, oddział geriatryczny) liczą się dodatkowo: zmywalna, trudnopalna tapicerka, możliwość dezynfekcji, stolik do karmienia, stojak na kroplówkę i to, że jedna osoba z personelu zmienia pozycję mieszkańca bez pomocy drugiej. Wózek waży 37–42 kg, więc nie jest sprzętem do noszenia po schodach; w budynkach bez windy planuje się go razem ze schodołazem lub na parterze.
Dla dzieci i nastolatków, którzy nie mieszczą się w zakresie wzrostu Juditty, odpowiednikiem jest Ormesa New Bug z tilt-in-space i przepinanym siedziskiem.
Refundacja
Juditta ma mozliwość refundacji w NFZ, zgodnie z kodami: S.18.01.00 (na wózek inwalidzki spacerowy bierny dla dorosłych) i S.21.01.01 NFZ – kod refundacji NFZ na wózek inwalidzki multipozycyjny dla dzieci. Zgodnie z dofinansowaniami z PFRON, Judittę też mońa refundować w programie :AKtywny Samorząd”.
Limit NFZ dla tej pozycji wynosi 4000 zł z udziałem pacjenta 0%, raz na 4 lata; wózek stabilizujący (S.17.01) ma limit 2000 zł. Cena wózka multipozycyjnego przekracza limit, a różnicę można częściowo pokryć z programu PFRON „Aktywny samorząd” (Obszar C, Zadanie 6: manualny wózek multipozycyjny i jego wyposażenie), którego zasady opisuje przewodnik po refundacji i dofinansowaniu. Kolejność: zlecenie lekarza z kodem S.18.01, potem wniosek PFRON; szczegóły we wpisie Wózek inwalidzki z refundacją NFZ.
Najczęstsze pytania
Czy wózek multipozycyjny zastąpi materac przeciwodleżynowy? Nie. Materac działa w łóżku, wózek na wózku; osoba zagrożona odleżynami potrzebuje obu, a przy istniejących odleżynach producent Juditty wprost odsyła do urządzenia przeciwodleżynowego i leczenia.
Jak często zmieniać pozycję osoby na wózku multipozycyjnym? Harmonogram ustala pielęgniarka lub fizjoterapeuta na podstawie oceny ryzyka i stanu skóry. Wózek z siłownikami ułatwia częste zmiany, ale nie zwalnia z oglądania skóry i z przerw w łóżku.
Czym różni się wózek stabilizujący od multipozycyjnego? Stabilizujący (np. Trolli, S.17.01) daje podparcie boczne, zagłówek i lekko pochylone siedzisko dla osoby, która siedzi, ale niepewnie. Multipozycyjny (Juditta, S.18.01) dodaje pełny tilt i recline do pozycji półleżącej dla osoby, która pozycji siedzącej samodzielnie nie utrzymuje.
Czy Juditta nadaje się dla osoby po udarze z niedowładem połowiczym? Zależy od kontroli tułowia i od tego, czy osoba może napędzać wózek sprawną ręką. Producent zaznacza, że przy zachowanej sprawności rąk właściwszy jest lżejszy wózek, np. z napędem jednostronnym. Decyzję podejmuje fizjoterapeuta po ocenie.
Czy można przewozić osobę w Juditcie w busie? W wersjach B30 i B60 tak, przy użyciu 4 punktów mocowania i pasów pojazdu, dla użytkownika do 136 kg, twarzą w kierunku jazdy; wersja B12 jest tylko do wnętrz. Pojazd musi być przystosowany do przewozu osób na wózkach.
Jeśli rozpoznajesz opisane sygnały u podopiecznego lub mieszkańca, następny krok to ocena fizjoterapeuty i pielęgniarki, a potem przymiarka: doradca Mobilex może przywieźć Judittę do domu lub placówki, żeby sprawdzić rozmiar, kąty i to, czy opiekun sam obsłuży siłowniki.