Przedstawiamy poradnik dla opiekuna, który zajmuje się w domu osobą leżącą po udarze, złamaniu lub w zaawansowanej chorobie i chce uniknąć odleżyn, oraz dla rodziny, która właśnie zauważyła pierwsze zaczerwienienie na pięcie lub kości krzyżowej. Artykuł pokazuje, co opiekun może zrobić bez sprzętu, jaki sprzęt odciąża poszczególne części ciała i w którym momencie trzeba wezwać pielęgniarkę.
Trzy rzeczy do zapamiętania
- Odleżyna zaczyna się od ucisku na kość; profilaktyka to regularna zmiana pozycji, sucha skóra i odciążenie miejsc, w których kość leży tuż pod skórą.
- Sprzęt dzieli się według miejsca: materac pod całe ciało, ochraniacz pod piętę, poduszka pozycjonująca pod plecy i między nogi, poduszka na siedzisko wózka. Jeden produkt nie załatwia wszystkiego.
- Nieblednące zaczerwienienie, pęcherz lub rana to moment na pielęgniarkę lub lekarza; opatrunków nie dobiera się samodzielnie.
Gdzie powstają odleżyny i dlaczego akurat tam
Miejsca ryzyka to te, w których kość leży płytko pod skórą i cały ciężar ciała opiera się na niej: kość krzyżowa i ogonowa u osoby leżącej na plecach, pięty, biodra u leżącej na boku, łopatki, łokcie, potylica, a u siedzącej na wózku guzy kulszowe i kość ogonowa. Skóra w tych miejscach nie ma warstwy tłuszczu i mięśni, która rozłożyłaby nacisk.
Do ucisku dochodzą dwa czynniki, o których opiekunowie zapominają. Pierwszy to siły ścinające: gdy pacjent zsuwa się w dół na podniesionym wezgłowiu, skóra „zostaje” na prześcieradle, a kość przesuwa się pod nią. Drugi to wilgoć: pot, mocz i nieosuszona skóra po myciu rozmiękczają naskórek. Dlatego profilaktyka to nie tylko obracanie, ale też sposób układania i pielęgnacja.
Co opiekun robi codziennie bez sprzętu
- Zmiana pozycji według harmonogramu. Częstotliwość ustala pielęgniarka opieki długoterminowej lub lekarz, bo zależy od stanu skóry, masy ciała i tego, czy pacjent sam się porusza. Opiekun prowadzi kartkę z godzinami i pozycjami (plecy, bok lewy, bok prawy), żeby nie polegać na pamięci.
- Codzienne oglądanie skóry. Przy porannej toalecie i wieczorem: pięty, kość krzyżowa, biodra, łokcie. Zaczerwienienie, które nie blednie po odciążeniu, to sygnał, nie „jeszcze nic”.
- Sucha i czysta skóra. Mycie łagodnym środkiem, dokładne osuszanie przez przykładanie ręcznika, nie tarcie; zmiana podkładów i bielizny po każdym zabrudzeniu.
- Bez zsuwania i ciągnięcia. Pacjenta przesuwa się na macie poślizgowej lub folii, nigdy nie ciągnie za ramiona po prześcieradle; wezgłowie podnosi się tylko na czas posiłku, jeśli pielęgniarka nie zaleci inaczej.
- Jedzenie i picie. Odżywienie i nawodnienie wpływają na stan skóry; przy braku apetytu lub chudnięciu trzeba to zgłosić lekarzowi, a nie szukać rozwiązania w sprzęcie.
Z praktyki: zsuwanie się na podniesionym wezgłowiu
Rodzina podnosi wezgłowie łóżka rehabilitacyjnego, żeby pacjent oglądał telewizję. Po godzinie leży z pośladkami w połowie materaca, a kość krzyżowa przesunęła się po skórze o kilka centymetrów. Rozwiązanie: najpierw lekko unieść część pod kolanami, potem wezgłowie, a pacjenta podciągać wyżej na macie poślizgowej, nie za pachy.
Sprzęt według miejsca, które ma odciążyć
Całe ciało w łóżku. Materac zmiennociśnieniowy to nakładka z komór powietrznych i pompa, która naprzemiennie zmienia punkty podparcia; producent przeznacza go do profilaktyki odleżyn u osób leżących, a NFZ refunduje go z kodem S.04.01. Jak działa, jak ustawić pompę i jaki jest limit, opisuje osobny wpis Materac przeciwodleżynowy: jak działa, jaki wybrać i co refunduje NFZ. Materac nie odciąża pięt wystarczająco; pięta leży na nim nadal.
Pięty. Ochraniacz pięty to nadmuchiwana poduszka z kanałem na ścięgno Achillesa, która unosi piętę nad materac tak, że nie dotyka ona niczego. Seria Heel Up z oferty Mobilex ma trzy długości i warianty do różnych sytuacji: Heel Up FIX short z paskiem mocującym dla osób niespokojnych ruchowo i siedzących na wózku z nogami na podnóżku, FIX medium jako wersja podstawowa dla leżących, FIX long z podparciem podudzia po kolano, FIX max dla osób o większej masie ciała lub z obrzękami kończyn, AIR medium dla osób, które wstają i chodzą, oraz CUT medium z wycięciem pod przodostopie przy owrzodzeniach cukrzycowych stopy. Wersje podstawowe są dla jednego pacjenta, na maksymalnie 8 tygodni; wersje Multi-Patient z TPU wytrzymują pranie w 95 °C i służą kolejnym pacjentom w placówce.
Plecy, pośladki, między kolanami. All Up Universal to nadmuchiwana poduszka pozycjonująca 50 × 50 cm, którą kładzie się pod plecy przy ułożeniu na boku, pod pośladki albo między nogi; można ją złożyć na pół dla wyższego podparcia. Mniejszy All Up Elbow & Heel odciąża łokieć albo piętę. Do utrzymania pozycji na boku służą też piankowe kliny stabilizujące w dwóch długościach, w zmywalnym pokryciu.
Siedzisko. Osoba, która siedzi na wózku lub w fotelu, obciąża kość ogonową i guzy kulszowe. Seat All Tailbone ma wycięcie pod kością ogonową i dwie komory; poduszka bąbelkowa AG-DCM na siedzisko wózka ma profil 6 lub 10 cm, wersję z dwoma zaworami do niesymetrycznego ustawienia i własny kod refundacji S.03.01. Instrukcja Antano każe po napompowaniu usiąść, wsunąć dłoń między pośladki a poduszkę i spuszczać powietrze, aż odstęp wyniesie około trzech palców.
Uwaga: poduszki nadmuchiwanej nie pompuje się na twardo
- Instrukcja Levabo dla serii Heel Up i All Up: po napompowaniu pięta lub inna część ciała ma być uniesiona około 25 mm nad podłoże (szerokość dwóch palców), a w Heel Up max 28–30 mm; poduszka ma pozostać miękka i elastyczna.
- Wysokość uniesienia sprawdza się ręką codziennie; zbyt twarda poduszka przestaje odciążać.
- W łóżku z barierkami bocznymi producent zaleca boczne wkładki siatkowe, żeby stopa w ochraniaczu nie zaklinowała się w barierce.
- Ochraniacz i poduszka dla jednego pacjenta nie mogą trafić do kolejnej osoby; po 8 tygodniach wyrób się wymienia.
Sprzęt do zmiany pozycji, który chroni skórę i plecy opiekuna
Największe uszkodzenia skóry powstają podczas przesuwania. Mata poślizgowa z niskim tarciem między warstwami pozwala podciągnąć pacjenta wyżej lub obrócić go na bok bez ciągnięcia za skórę. Otwarta mata Caremaster z trzema uchwytami ma udźwig 200 kg i pranie w 90 °C; tańsza mata Blue Motion do 150 kg; duża mata Mobilex 278023 100 × 200 cm do 250 kg. Folia poślizgowa z rolki jest przeznaczona dla jednego pacjenta i wygodna, gdy trzeba często podkładać i wyjmować. Instrukcja Petermann przypomina, że matę po zmianie pozycji wyjmuje się spod pacjenta; nie służy do leżenia na niej.
Pas do transferu Alpha Holding Belt zakładany wokół talii daje opiekunowi uchwyty do unoszenia i sadzania bez chwytania za pachy; producent wyklucza jego użycie przy złamaniach kończyn dolnych. Techniki przesadzania i resztę sprzętu do transferu opisuje wpis Jak bezpiecznie przenosić osobę na wózku.
Kiedy przestaje to być sprawa opiekuna
| Co widzisz | Co zrobić |
|---|---|
| Skóra zaczerwieniona, blednie po odciążeniu | Odciążyć miejsce, skrócić czas w tej pozycji, obserwować przy każdej zmianie |
| Zaczerwienienie nie blednie, skóra ciepła lub twarda | Zgłosić pielęgniarce opieki długoterminowej lub lekarzowi POZ w ciągu dnia; nie smarować „na własną rękę” |
| Pęcherz, otarcie, pęknięcie naskórka | Wizyta pielęgniarki lub lekarza; dobór opatrunku i częstotliwości zmian należy do nich |
| Rana z wysiękiem, zapach, gorączka | Pilna konsultacja lekarska |
| Pacjent chudnie, nie je, ma biegunki | Lekarz; profilaktyka sprzętowa tego nie zastąpi |
Pielęgniarka opieki długoterminowej domowej, dostępna na zlecenie lekarza w ramach NFZ, ocenia ryzyko odleżyn, ustala harmonogram zmian pozycji i uczy opiekuna techniki. Warto o nią poprosić, zanim pojawi się pierwsza rana.
Najczęstsze pytania
Czy wystarczy sam materac przeciwodleżynowy, żeby nie było odleżyn? Nie. Materac zmienia punkty podparcia tułowia, ale pięty, łokcie i potylica nadal wymagają odciążenia, a skóra zmiany pozycji i pielęgnacji. Materac to jeden z elementów, nie całość.
Co podłożyć pod pięty, jeśli nie mam ochraniacza? Tymczasowo poduszkę pod podudzia tak, żeby pięty wisiały w powietrzu i nie dotykały materaca; nie podkłada się nic bezpośrednio pod samą piętę, bo to zwiększa ucisk. Ochraniacz robi to samo stabilnie przez całą noc.
Czy ochraniacz pięty można prać? Wersje podstawowe Heel Up: po spuszczeniu powietrza, w pralce lub ręcznie w 60–65 °C, bez suszarki i bez pary; przed użyciem wyrób ma być suchy. Wersje Multi-Patient wytrzymują 95 °C i dezynfekcję chemiczną.
Czy poduszka na wózek jest refundowana? Tak, poduszka przeciwodleżynowa pneumatyczna ma kod S.03.01 (limit 400 zł jednokomorowa, 500 zł wielokomorowa lub zmiennociśnieniowa, udział własny 30%, raz na 2 lata). Zlecenie wystawia lekarz, pielęgniarka lub fizjoterapeuta z uprawnieniami.
Następny krok: obejrzyj dziś wieczorem pięty i kość krzyżową podopiecznego, zapisz godziny zmian pozycji na kartce i poproś lekarza o skierowanie do pielęgniarki opieki długoterminowej. Sprzęt do odciążenia poszczególnych miejsc zbiera kategoria profilaktyka przeciwodleżynowa; doradca Mobilex pomoże dobrać rozmiar ochraniacza do długości podudzia.